Lời Nguyền Tri Thức Là Gì? Steven Pinker Giải Thích Lý Do Viết Dở
- Trang Nguyễn
- 30 thg 12, 2025
- 6 phút đọc
Tôi quyết định chuyển ngữ (dù chưa thật trọn vẹn) cuộc trò chuyện giữa David Perell và Steven Pinker – không chỉ vì đây là một trong những cuộc phỏng vấn hiếm hoi mà Pinker chia sẻ một cách sống động, dí dỏm và thẳng thắn về viết lách, mà còn vì từng câu trả lời trong đó chứa đựng những nguyên tắc nền tảng mà bất kỳ ai muốn viết tốt – dù là viết sách, viết content, viết nghiên cứu hay viết cho chính mình – đều nên đọc một lần.
Pinker không chỉ là một nhà ngôn ngữ học và tâm lý học hàng đầu thế giới. Ông còn là tác giả của những cuốn sách dễ đọc dù nội dung học thuật phức tạp. Và điều đó không phải tự nhiên mà có – đó là kết quả của một quá trình tư duy rõ ràng, tôn trọng độc giả, và rèn luyện việc viết như một người đang cố gắng được hiểu.
Lời nguyền tri thức – tại sao chuyên gia thường viết dở
Khi tôi đặt câu hỏi: "Tại sao lại có quá nhiều văn bản viết tồi?" — trong giới học thuật, hành chính, hay doanh nghiệp — thì câu trả lời được ưa chuộng nhất chính là: rằng viết dở là một sự lựa chọn có chủ đích.
Nhưng tôi không cho rằng đó là cách lý giải tốt nhất cho việc viết tệ. Một phần vì trải nghiệm cá nhân: tôi biết rất nhiều người thông minh, có rất nhiều điều giá trị để chia sẻ, và hoàn toàn không có ý định che giấu hay làm rối vấn đề — họ chỉ đơn giản là không biết cách diễn đạt rõ ràng.
Đừng quy kết điều gì cho ác ý nếu sự ngu ngốc đã đủ để lý giải nó.
Tôi có một ví dụ điển hình: tại một hội nghị TED, có một nhà sinh học phân tử xuất sắc được mời trình bày nghiên cứu mới nhất của mình. Ngay từ đầu, ông ta bắt đầu bài nói y hệt như đang trình bày với các đồng nghiệp trong ngành sinh học phân tử. Và chỉ sau bốn giây, ông ấy đã đánh mất toàn bộ khán giả.
Khái niệm "lời nguyền của tri thức"
Khái niệm "lời nguyền của tri thức" bắt nguồn từ kinh tế học, và nó mô tả cái khó cố hữu khi ta cố tưởng tượng cảm giác của người "không biết" điều mà chính mình đã biết.
Điều cần làm, chính là gỡ bỏ bớt thông tin khỏi bộ não của bạn, đặt mình vào vị trí của người đọc hay người nghe – dù bạn đang viết hay đang nói trước công chúng. Hãy cố gắng hình dung họ đến từ đâu, họ biết gì, và họ chưa biết gì.
Tôi cho rằng đó là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến việc viết kém:
Viết ra những chữ viết tắt, từ ghép, mà không ai có cách nào hiểu nổi
Dùng biệt ngữ mà chỉ một nhóm rất nhỏ trong ngành mới hiểu
Dùng các khái niệm trừu tượng thay vì hình ảnh cụ thể
Sức mạnh của ví dụ
Bộ não chúng ta vận hành rất nhiều dựa trên thị giác, và viết tốt là phải viết cụ thể, giúp người đọc hình dung được điều ta muốn nói.
Đừng nói "kích thích" nếu ý bạn là một "con thỏ." Đừng nói về "cấp độ", "góc nhìn", "khung lý thuyết" — những điều có ý nghĩa rất nhiều với bạn trong công việc hàng ngày, nhưng không ai có thể hình dung ra một "mô hình" trong trí tưởng tượng.
Rất thường xuyên, ẩn dụ thị giác là công cụ cực kỳ hữu ích. Một trong những lý do khiến văn chương thời xưa thường tạo cảm giác sống động hơn, là bởi vì họ phải dựa vào hình ảnh chung mà mọi người đều hiểu.
Khái quát và ví dụ - thiếu cái nào cũng vô dụng
Khái quát mà không có ví dụ – và ví dụ mà không có khái quát – đều vô dụng.
Ví dụ là thứ giúp đóng khung. Nó trả lời câu hỏi: "Vậy bạn đang nói về cái gì?" — Giúp người đọc biết được cái "khoảng" mà bạn đang ám chỉ, và "khái quát" của bạn thực ra đang khái quát về điều gì.
Ví dụ như tôi nói: "Những từ quen thuộc không nhất thiết phải mang nghĩa theo từng phần cấu tạo của nó." Nghe thì bạn sẽ gật gù: "Ừ, chắc là vậy." Nhưng có lẽ bạn vẫn chưa hiểu rõ.
Bây giờ tôi đưa ví dụ:
"Bathroom" (phòng tắm) không nhất thiết là một căn phòng có bồn tắm
"Breakfast" không nhất thiết là hành động "break the fast" (phá vỡ nhịn ăn)
"Christmas" cũng không nhất thiết là "Christ's Mass" (Lễ thánh của Chúa)
Chú ý đến hình ảnh và nhịp điệu
Chắc chắn là hình ảnh thị giác – tôi luôn tự hỏi: "Mình có hình dung được không?" "Người đọc có hình dung được không?"
Rồi đến yếu tố thanh âm – sự du dương (euphony) – tức là: nghe có êm không? Có chất thơ trong văn xuôi không? Tôi thường đọc to bản thảo của mình – hoặc lẩm bẩm trong đầu.
Nếu bạn không thể đọc trôi chảy chính văn bản của mình, thì rất có thể người đọc cũng không thể "nghe trôi chảy" trong đầu họ.
Chuyên gia viết dở là một lãng phí
Một phần là vì sự lãng phí quá lớn. Có rất nhiều công trình xuất sắc, rất nhiều người cực kỳ thông minh trong giới học thuật. Và họ đang làm điều đó vì ai? Chỉ để giải trí cho nhau trong một vòng tròn khép kín nhỏ bé?
Người nộp thuế trả tiền cho nghiên cứu – thì những phát hiện ấy nên được công bố theo cách dễ tiếp cận. Họ nên "cho đi", trình bày một cách ai cũng có thể hiểu.
Ngay cả trong nội bộ chuyên ngành, cũng có quá nhiều năng lượng bị lãng phí, quá nhiều cơ hội hiểu sai chỉ vì văn bản viết quá tệ.
Viết hay hơn: Học trẻ con, và sự hài hước
Cách trẻ con diễn đạt mọi thứ luôn rất tươi mới. Một phần vì chúng chưa bị nhiễm những khuôn sáo. Một phần khác vì chúng chưa tích lũy đống khái niệm trừu tượng mà người lớn (và giới học thuật) đang vác trên lưng.
Trẻ em không có biệt ngữ học thuật. Chúng buộc phải bám vào những gì có thể nhìn thấy, và quan trọng hơn, là những gì người khác cũng có thể nhìn thấy.
Sự ngắn gọn là linh hồn của trí tuệ
Brevity is the soul of wit. (Sự ngắn gọn là linh hồn của trí tuệ hóm hỉnh.) - Shakespeare
Khi tôi phải rút gọn một bài viết để phù hợp với giới hạn chữ cố định, thì việc cắt bớt từ ngữ thường làm cho văn bản trở nên hay hơn một cách kỳ diệu.
Chỉ riêng việc cố gắng nén nội dung trong giới hạn đó đã khiến câu chữ trở nên hay hơn – như có phép màu. Bạn sẽ nghĩ: "Chết tiệt, mình phải rút ngắn cái này..." Nhưng khi cắt gọn, bạn nhận ra: Chất lượng thật sự được nâng lên, vì bạn gạt bỏ những từ vô nghĩa.
AI viết đúng – nhưng thiếu bản sắc
Sản phẩm đầu ra của AI đúng là rất kỳ lạ. Ở một mặt, nó được xem là "viết tốt", vì: Không dùng biệt ngữ học thuật nhiều, câu cú thì khá đơn giản, dễ đọc.
Nhưng mặt khác, nó lại rất chung chung, tẻ nhạt — bạn gần như có thể nhận ra ngay văn bản được tạo bởi một mô hình ngôn ngữ lớn. Nó thiếu sức sống.
Mô hình được tạo ra như một sự trộn lẫn (mashup), một bản chắp vá (pastiche) của hàng tỷ mẫu văn bản ngoài kia. Đây là một câu hỏi thú vị: Tại sao văn phong của AI lại "ổn" đến vậy, ít ra là ở mức rõ ràng và mạch lạc? Trong khi văn phong của nhiều học giả, luật sư, viên chức — thì lại tệ.
Bài viết được chuyển ngữ từ cuộc trò chuyện giữa David Perell và Steven Pinker về nghệ thuật viết lách. Nguồn gốc: Harvard Professor Explains The Rules of Writing.
Bình luận